DOĞU TÜRKİSTAN'DA İSLAM CUMHURİYETİNE GİDEN YOL
DOĞU TÜRKİSTAN'DA İSLAM CUMHURİYETİNE GİDEN YOL
"Bir milletin hâkimiyet arayışı, tarihî hafızası ve bağımsızlık iradesi"
Bir milletin tarihini anlamak, yalnızca başından geçen olayları kronolojik olarak sıralamak değildir. Asıl mesele, o olayların hangi şartlarda ortaya çıktığını, hangi toplumsal ihtiyaçlardan beslendiğini ve bir milletin kendi varlığını hangi siyasi biçim altında sürdürmek istediğini kavramaktır. Çünkü tarih, yalnızca geçmişte yaşananların kaydı değil, bir toplumun kendisini nasıl tanımladığının, nasıl konumlandırdığının ve geleceğini nasıl tasavvur ettiğinin de hikâyesidir.
Doğu Türkistan Türklerinin 1933 yılında bağımsızlığını ilan ederek Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'ni kurması, bu açıdan yalnızca Çin yönetimine karşı gerçekleştirilmiş bir ayaklanmanın sonucu olarak değerlendirilemez. Bu hadise, bir milletin kendi toprağında kendi iradesiyle özgür olarak yaşama arzusunun, tarihî hafızasını siyasi bir varlığa dönüştürme teşebbüsünün ve devlet olma iddiasının ifadesidir.
Dolayısıyla 1933 yılında Kaşgar'da ilan edilen Cumhuriyeti anlayabilmek için 12 Kasım 1933 sabahına değil, ondan çok daha geriye, Doğu Türkistan'ın siyasi hafızasında derin izler bırakan XIX. yüzyıla gitmek gerekir.
Çünkü cumhuriyet bir sabah ilan edilmiş olabilir; fakat cumhuriyete giden yol, yılların biriktirdiği tecrübeler, kaybedilmiş siyasi hâkimiyetler, toplumsal huzursuzluklar ve bağımsızlık arayışlarıyla döşenmiştir.
Çin’in Qing (Mançu) Hanedanlığı'nın 1759 yılında bu ülke üzerinde askerî hâkimiyet kurması, Doğu Türkistan'ın siyasi tarihinde önemli bir kırılma meydana getirmiştir. Ancak bu askerî hâkimiyet, toplumsal kabul anlamına gelmiyordu. Bir coğrafyayı kontrol etmek ile o coğrafyanın insanlarının iradesini temsil etmek aynı şey değildir.
Nitekim XIX. yüzyılın ortalarına gelindiğinde merkezi Çin’de Mançu yönetimine karşı büyük ayaklanmalar başladı. 1860'lı yıllarda Doğu Türkistan’daki Mançu İşgal rejimine karşı ayaklanmalar başladı. Çing işgal rejimi içerisinde ortaya çıkan siyasi çözülme, Doğu Türkistan’da yeni bir devlet teşekkülünün önünü açtı. Bu ayaklanmalar sonucunda Çin'in bölgedeki yönetimi büyük ölçüde çöktü.
Çin’deki bu siyasi boşluk sonucunda ortaya çıkan yeni siyasi durum ülkenin aydınlarını harekete geçirdi ve bu durum ülkede tekrar alevlenen kurtuluş arzusunun kıvılcımını bir halk ayaklanmasına dönüştürdü. Bunun sonucunda Doğu Türkistan’da 1863’te Kaşgar merkezli Kaşgariye/Yedi Şehir İslam devleti adı yeni bir devletin kurulması sonucunu doğurdu.
Doğu Türkistan Türkleri İşgalcilardar kurtarılan ülkelerini yönetmesi için daha önceki yıllarda Hokand Hanlığına iltica eden ve Hokand’te yaşayan Hocalar sülalesinden Tarikat Büyüğü Büzürk Han Töreyi Kaşgar’a göndermesi için Hokand Hanı Hudayar Han’a elçiler yolladı. Hudayar Han bunun üzerine ordusunun deneyimli subaylarından Yakup Han’ın komutasındaki bir bölük askerin himayesinde kendisini 1865 yılında Kaşgar'a gönderdi. Yakup Bey, Kaşgar’da kısa sürede askerî ve siyasi gücünü elde ettikten sonra Büzürk Han Töre’yi yakınları ile birlikte Mekke’ye göndererek idareyi ele aldı ve kendisini han ilan etti. Yakup Han Ruslarla savaşmış tecrübeli subaydı. Kısa sürede Yedişehir (Tarım) bölgesini işgalcilerden kurtardı ve hakimiyetini Doğu Türkistan'ın önemli bir bölümüne kadar genişletti.
Yakup Bey'in kurduğu siyasi yapı, tarihte Kaşgar Emirliği veya Yedi Şehir Devleti olarak anılır. Yedi Şehir adı, devletin hâkimiyet alanındaki önemli şehirleri ifade eder.
Yakup Han kendi iktidarını perçinledikten sonra kurduğu devletin uluslar arası düzeyde kabul görmesi ve tanınması için önemli bazı diplomatik girişimlerde bulundu. Osmanlı Devleti, İngiltere ve Rusya ile ilişkiler kurması ve geliştirmesi bunun göstergesiydi.
Yakup Bey'in önemi, yalnızca askerî başarılarından kaynaklanmıyordu. O, kurduğu siyasi yapının uluslararası meşruiyetini güçlendirmeye çalıştı. Batısındaki Hindistan’da hakim olan İngilitere ile ticari ilişkiler kurdu ve karşılıklı anlaşmalar imzaladı. Rusya ile de bazı anlaşmalar yaptı.
Yakup Han ilk olarakkendi Yeğeni Seyyid Muhammed Yakup Han Töre’yi Fevkaladı Elçi olarak İstanbul’a Osmanlı Devleti nezdine gönderdi. Devletinin Osmanlı İmparatorluğuna biat ettiği belirterek tabiyetini bildirdi. Sultan Abdulaziz Han adına Hutbe okuttu ve para bastırdı. Osmanlı devleti ile kurduğu ilişkiler, onun ne kadar ileri görüşlü bir devlet adamı olduğunu gösteriyordu. O aynı zamanda bu diplotik atılımları ile Doğu Türkistan'ın kendi siyasi varlığını daha geniş bir medeniyet ve siyaset alanı içerisinde konumlandırma arzusunu ortaya koyuyordu. İstanbul'a gönderdiği Feveldada Elçisi S.Muhammed Yakup Han Töre dersaadette sıcak karşılandı ve büyük saygı gördü .
Ancak Yakup Bey'in 1877 yılında ölümüyle oğulları Hakkuli ve Bekkuli Beğler iktidar savaşına girişti. Ülke yeniden bir sosyal bir felakete sürüklendi. Bunu fırsata çeviren Çin yeniden işgale başladı. İngiltere’nin açtığı 400 milyon Sterlinlik bir kredi ve Rusyanın gönderdiği silahları ile Mançur İmparatorluğunun önde gelen Subaylarından General Tsu Tsu Tang Komutasında 400 bin kişilik bir ordu sınır kenti Kumul’dan başlayarak Doğu Türkistan’ı işgale başladı. Çin orduları Doğu Türkistan siyasi tarihinde “2.Çin Mancur İstilası “ olarak kayıtlara geçen bu istila hareketi ile 1878 yılında Doğu Türkistan’de Çin işgal ve hakimiyeti yeniden tesis edilmiş oldu. Bu işgalden 6 yıl sonra Çin Mançur İmparatorluk Yüksek Konseyi 18 Kasım 1884 tarihinde bir kararla Doğu Türkistan’ı Çince Xinjiang(Yeni Sınır= Yeni Kazanılmış toprak anlamında) adı ile Çin’in 17.eyaleti olarak Çin’e baladığını ilan etti
Böylece Doğu Türkistan, özgür ve bağımsız olarak kendi siyasi varlığını sürdürme mücadelesinde yeni bir döneme girmiş oldu.
Fakat burada üzerinde durulması gereken önemli bir mesele vardır:
Bir devletin ortadan kaldırılması, o devleti meydana getiren toplumsal hafızayı kendiliğinden ortadan kaldırmaz/Kaldıramaz. Ülke Siyasi hâkimiyet kaybedilebilir; ancak bağımsızlık düşüncesi, toplumsal hafızada yaşamaya devam eder.
Doğu Türkistan Türklerinin sonraki yarım asırlık tarihi(1878-1933 arası dönem) Uygurlar başta bu ülkede yaşayan Türk halklarının özgürlük ve bağımsızlık iradesinin yok olmadığını tersine çağın şartlarına göre daha da geliştiğini ve bu hafızanın daha diri ve güçlü bir siyasi iradeye nasıl dönüştüğünü ortaya kaymaktadır.
1911 yılı Çin tarihi açısından büyük bir dönüşümün başlangıcıydı. Çinli Aydın Sut Yatsen’in önderliğindeki Xinhai Devrimi sonucunda Qing Hanedanlığı yıkıldı ve 1912 yılında Çin Cumhuriyeti kuruldu. Çin’de rejim değişmesine rağmen,Çin despotizmi Doğu Türkistan'da daha da arttırılarak devam ettirildi. Elbette ki Çin'de cumhuriyet rejiminin kurulması, Doğu Türkistan halkının baskı ve zulumden kurtulması ve siyasi özgürlüğüne kavuştuğu anlamına gelmiyordu.
Burada tarihî bir paradoksla karşı karşıyayız: Merkezde monarşinin yerine cumhuriyet kurulmuş, fakat Çin işgalindeki bölgelerde yaşayan halklar açısından yeni yönetim anlayışı hiçbir bir değişikliğe uğramamıştı.
Çin'de yaşanan siyasi parçalanma, Doğu Türkistan'da merkezî otoriteden büyük ölçüde bağımsız hareket eden yerel yöneticilerin ortaya çıkmasına yol açtı.
1912'den 1928'e kadar bölgeyi yöneten Yang Zengxin, otoriter bir idare kurdu. Halkın siyasi katılımını esas alan bir yönetim yerine, farklı toplumsal ve etnik grupları birbirinden uzak tutan, güç dengelerini kendi otoritesi üzerinden düzenleyen bir anlayış benimsedi.
Yang Zengxin'in 1928 yılında öldürülmesinden sonra yönetimi bir başka Çinli General Jing Shurin devraldı.
Ancak yeni yönetim, halkın beklentilerine cevap vermek yerine baskı, zulüm ve haksızlıkları dana ad arttırdı ve toplumsal huzursuzluğu daha da derinleştirdi.
Ağır vergiler, keyfî idari uygulamalar, toprak gaspları, Eğtim, kültürel ve dinî hayat üzerindeki baskılar, yerel halkın yönetimden dışlanması ve güvenlik güçlerinin acımasız ve insanlık dışı şövence uygulamaları Doğu Türkistan'daki toplumsal gerilimin daha da artmasına yol açtı.
Bu dönemde uygulanan politikalar, özellikle Uygur Türklerinin yaşadığı bölgelerde ciddi rahatsızlık meydana getirdi.
Doğu Türkistan’da Öne çıkan sorunlar şunlardı:
• Müslüman Uygur halkın siyasi ve idari karar alma mekanizmalarından dışlanması.
• Toprak ve mülkiyet meselelerinde halkın aleyhine gelişen uygulamalar.
• Vergilerin ve ekonomik yükümlülüklerin artırılması.
• Çinli yöneticilerin ve görevlilerin Müslüman Türklere karşı acımasız ve vahşice baskıcı uygulamaları.
• İşgal rejiminin Türklerin eğitim, dinî ve kültürel hayat üzerindeki ağır ve siyasi kontrol ve baskısı
Doğu Türkistan’da İşgal Yönetimine Karşı Ayaklanmalar
Jin Shuren yönetiminin 1930 yılında Kumul Hanlığı'nın özerk statüsünü ortadan kaldırması, yerel hanedan mensuplarının haklarını tasfiye etmesi ve Türk köylülerinin topraklarına el koyarak Çinli göçmenleri bu topraklara yerleştirmesi, halkın tepkisini büyütmüştür.
Çin Cumhuriyetinin Urumçi’deki İşgal rejiminin siyasi ve Askeri Temesilcisi ; Genel Vali Jin Shuren yönetiminin Çin sınırındaki Kumul bölgesinde Çin’e tabi olarak hakimiyetini sürdüren Kumul Beğliğini ortadan kaldırmaya ve yerel halkın elindeki topraklara el koyarak Çinli göçmenlere zorla vermeye yönelik yeni toprak reformu/uygulamaları, 1931 yılında Kumul’dan başlayacak ayaklanmanın önemli sebeplerinden biri oldu.
Burada önemli bir nokta dikkat çekmektedir : Doğu Türkistan'daki bağımsızlık hareketlerini sadece dinî bir tepki olarak değerlendirmek çok yanlıştır ve bu tanımlama çok eksik olur. Bu hareketin arkasında toprak, mülkiyet, vergi, yönetim, güvenlik, kültür ve siyasi temsil gibi iç içe geçen ve birbirine bağlı meseleler de bulunuyordu. İnsanlar inançlarını yaşamak isteği ile birlikte aynı zamanda kendi topraklarında kendi hayatları hakkında kendileri karar verebilmek ve öyle yaşamak istiyordu. Bu nedenle Doğu Türkistan genelinde 1930'lu yılların başında başlayan mahalli direnişler, giderek ülke genelinde genel bir isyana ve sonrasında millî bağımsızlık hareketine dönüşecekti.
Burada mesele yalnızca Çinli İşgal Yönetimine karşı duyulan tepki değildi.
Mesele, insanın kendi toprağı üzerindeki tasarruf hakkı, kendi hayatına ilişkin kararları verebilme imkânı ve kendi kimliğini koruyabilme iradesiydi.
Başka bir ifadeyle Doğu Türkistan halkı, yalnızca kendisini yönetenlerin değişmesini istemiyordu; kendisini yönetecek iradenin de kendi içinden olmasını/çıkmasını istiyordu.
Bu ayrım önemlidir. Çünkü bir toplumun bağımsızlık arayışı, yalnızca mevcut iktidarın uygulamalarına itiraz etmekle açıklanamaz. Bağımsızlık, aynı zamanda yönetilen olmaktan çıkarak kendisinin siyasi öznesi olmaya geçme arzusu ve talebidir.
Ayaklanmadan bağımsızlık fikrine: 1931-1933
Doğu Türkistan'da 1930'lu yılların başında başlayan direniş, başlangıçta farklı bölgelerde ortaya çıkan yerel ayaklanmalar niteliğindeydi. Ancak zaman içerisinde bu hareketler ortak bir siyasi hedef etrafında birleşmeye başladı.
Bu sürecin ilk önemli merkezi Kumul oldu.
Çin yönetiminin zulmüne karşı Doğu Türkistan'ın dört bir yanında birbirini tetikleyen halk ayaklanmaları patlak verdi. Bu süreç, kronolojik olarak üç ana merkezde gelişti:
A. Kumul Ayaklanması (1931)
Bağımsızlık ateşinin ilk kıvılcımı, 1931 ilkbaharında Doğu Türkistan'ın doğu kapısı sayılan Kumul şehrinde yandı. Tecrübeli bir savaşçı olan Hoca Niyaz Hacı ve Salih Dorga liderliğindeki halk, Çin garnizonlarına saldırarak kısa sürede Kumul ve çevresini işgalcilerden temizledi. Eyalet ordusunun karşı saldırıları üzerine Hoca Niyaz Hacı kuvvetleriyle batıya çekilse de, başlattığı direniş ruhu tüm ülkeye yayıldı.
B. Turfan Ayaklanması (Ocak 1933)
Kumul'daki direnişten ilham alan Turfan halkı, 6 Ocak 1933 tarihinde Muhiti kardeşlerin (özellikle askeri dehasıyla öne çıkan General Mahmut Muhiti) liderliğinde ayaklandı. Şehirdeki Çin garnizonunu basan Turfan Milli Kuvvetleri, batıya doğru ilerleyerek Korla, Karaşehir ve Aksu/Uçturfan hattını Çin işgalinden kurtardı.
C. Hoten Ayaklanması ve Geçici Hükümet (Şubat 1933)
Doğu Türkistan Milli Ayaklanma hareketinin milli direnişin en örgütlü ve fikri altyapısı en güçlü ayağı güneydeki Hoten kentinde gerçekleşmiştir. Kaşgar, Buhara, Kazan ve İstanbul gibi ilim merkezlerinde tahsil görmüş; Hindistan, Mısır ve Suudi Arabistan'ı gezerek dünya siyasetini analiz etmiş bir aydın olan Sabit Damolla (Abdulbaki) 1930’lu yılların başında Doğu Türkistan’da döndükten sonra Hoten'deki Oybağ Medresesi Müderrislerinden Mehmet Emin Buğra ile mektuplaşır daha sonra karşılıklı olarak birbirlerini ziyaret ile tanışırlar. Yapılan uzun görüşmeler ve kengeşmelerden sonra İstaklal Hareketinin Hoten’den başylatılmasına karar verirler
Bu iki ismin temsil ettiği siyasi birikim ve fikri işbirliği Doğu Türkistan'daki direnişin yeni bir aşamaya geçmesi sonucunu doğurur.
Hoten'de 21 Şubat 1932’de başlayan bu hareket, sadece askerî bir mücadele veya başarı değil aynı zamanda halkın ortak dini ve milli kimliği, siyasi geleceği ve özgür olarak kendisinden olan bağımsız bir yönetim altında yaşama arzusu etrafında örgütlenmeye başlamıştır
Hoten'de başlayan mücadele sonucunda Çin yönetiminin Hoten bölgesindeki Çin işgal otoritesi tamamen yok edildi. 28 Şubat'ta Hoten'in kontrolünün Milli direniş kuvvetlerine geçmesiyle Hoten Geçici İslam Hükümeti adıyla bir yönetim kuruldu.
Hoten kuvvetleri daha sonra kuzeye doğru ileri harekata başladı. Sırası ile Kargalık, Poskam ve Yarkent şehirlerini kurtararak Kaşgar’a doğru ilerledi ve Kaşgar’ın Yenihisar ilçesini de işgalcilardan kurtardı
Doğu Türkistan’in doğusu ve güneyinden gelen millî kuvvetlerin hedefi, tarihî ve siyasi bakımdan Doğu Türkistan'ın en önemli merkezlerinden biri olan Kaşgar'dı.
Müslüman Karahanlı Türk Kağanlığının başkenti Uygur kültür medeniyetinin kaynağı Azizlerin kenti Azizane Kaşgar, bu mücadelenin yalnızca coğrafi hedefi değildi. Kaşgar aynı zamanda siyasi hafızanın, tarihî sürekliliğin ve ortak kimliğin sönmeyen özgürlük ve bağmsızlık iradesi ve hedefinin bir sembolüydü.
Kumul, Hoten, Turfan ve kuzeydeki Altay’dan ve Doğu Türkistan’ın diğer farklı bölgelerinde başlayan bu milli direnişlerin Kaşgar’da buluşması, Milli bağımsızlık mücadelenin niteliğini değiştirmiştir.
Artık mesele, bir şehrin veya bir bölgenin kurtarılması değildi. Mesele, Doğu Türkistan'ın tamamı adına konuşabilecek ve önderlik edebilecek bir siyasi irade oluşturabilmekti.
İşte cumhuriyete giden yolun en önemli aşaması da burada ortaya çıktı.
Çünkü ayaklanma, mevcut yönetime karşı bir itirazdır; İslam cumhuriyeti ise bu itirazın yerine hangi siyasi düzenin kurulacağını açıklayan bir çarpıcı bir iddianın dışa vurumudur.
1933 yılı sonbaharında Doğu Türkistan'ın farklı bölgelerindeki millî liderler Kaşgar'da bir araya geldi.
Sabit Damolla'nın öncülüğünde yürütülen siyasi teşebbüs, askerî mücadeleyi bağımsız bir devlet fikriyle buluşturmayı hedefliyordu.
Bu buluşmanın tarihî anlamı büyüktü.
Çünkü farklı bölgelerde, farklı liderlerin öncülüğünde yürütülen mücadele, ortak bir siyasi çatı altında toplanmaya çalışılıyordu.
Bir devletin kuruluşu için yalnızca toprak üzerinde hâkimiyet kurmak yeterli değildir. O toprak üzerinde yaşayan insanların ortak bir siyasi iradeye sahip olması, yönetim kurumlarının oluşturulması ve bu iradenin sembollerle görünür hâle gelmesi gerekir.
Doğu Türkistanlı liderler, 1933 yılında bu tarihî eşiği aşmaya çalıştılar.
12 Kasım 1933 sabahı Kaşgar'da, Tümenderyasının/ırmağının suladığı ve hayat verdiği 2.500 yıllık kadim kent Kaşgar’in Könci (Göncü )Mahallesi'ndeki büyük bir meydanda onbinlerin katıldığı muhteşem bir tören düzenlendi.
Halkın ve millî kuvvetlerin katıldığı törende mavi zemin üzerine beyaz ay ve yıldızdan oluşan Gökbayrak göndere çekildi. Devlet marşı okundu, anayasa ilan edildi ve hükümet üyeleri halka tanıtıldı. Sonrasında ise Doğu Türkistan İslam Cumhuriyetinin kurulduğu göklere yükseler tekbir sesleri arasında tüm dünyaya ilan edildi.
Böylece Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti kurulmuş ve 20.yüzyılda kurulan Göktürk ve Türkiye Cumhuriyeti devletinden sonra Türk adı ile kurulan 3. Türk devleti olarak tarihe geçti.
Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, XX. yüzyılda Doğu Türkistan halkının özgürlük ve bağımsızlık özlemi ve iradesinin gerçeğe dönüştüğü en önemli girişimlerinden biri olarak Doğu Türkistan siyasi tarihinin şeref sayfalarına altın harflerle kayıt edildi.
Burada Ayyıldızlı Gök bayrağın göndere çekilmesi, yalnızca bir sembolün göğe yükseltilmesi değildi. O bayrak, bir milletin kendisini tanımlama, tarihini sahiplenme ve geleceğini kendi iradesiyle kurma iddiasının ifadesi idi.
Doğu Türkistan İslam Cumhuriyetinin kuruluşunun 93.yıl dönümünde bu Türk devletinin kurucu kadroları, Komutanları. Fedakar Askerleri ve bu uğurda kan ve can veren aziz şehitlerimizi rahmet minnet ve saygı ile anıyoruz. Mekanları cennette olsun. Amin

