Develi-Everek Olayları ve Frankfurt Gazetesi İddiaları: "Mukatele" Kitabındaki Veriler Hangi Kaynağa Dayanıyor?
Yazar Macit Gürbüz’ün Mukatele adlı kitabının 160. sayfasında, Osmanlı İmparatorluğu Berlin Büyükelçiliği aracılığıyla Frankfurt Gazetesi’nde yayımlandığı belirtilen bir habere dayandırılarak Everek’te (Develi) yaşanan olaylara ilişkin yüksek can kaybı rakamları aktarılıyor. Haber-araştırma yazımızda, söz konusu iddiaların dayandığı birincil kaynakların belgelenmesi gerekliliği ile Cenani Gürbüz’ün Milli Mücadelede Develi ve Ermeniler eseri ve Osmanlı arşiv belgeleri ışığında metodolojik bir karşılaştırmanın önemi ortaya konuluyor.
DEVELİ / EVEREK – Develi’nin (tarihi adıyla Everek) yakın tarihine ve 20. yüzyıl başındaki sosyo-politik olaylarına dair yayımlanan eserler, tarihsel kaynakların metodolojik olarak incelenmesi ve belgelenmesi ihtiyacını bir kez daha gündeme taşıyor.
"Mukatele" Kitabındaki İddialar ve Aktarılan Rakamlar
Yazar Macit Gürbüz’ün kaleme aldığı Mukatele adlı kitabın 160. sayfasında, Everek’te yaşanan gelişmelere yer verilmektedir. İlgili bölümde, Osmanlı İmparatorluğu Berlin Büyükelçiliği aracılığıyla Alman Frankfurt Gazetesi’nde (Frankfurter Zeitung) yayımlandığı ifade edilen bir habere atıfta bulunularak şu iddialar sıralanmaktadır:
-
Ermeni Mahallesi’nin yağmalandığı ve yakıldığı,
-
Yaklaşık 1.900 ile 2.000 arasında Ermeni’nin katledildiğinin ileri sürüldüğü,
-
Olayların devam eden sürecinde 3.000 Ermeni ve 200 Türk’ün yaşamını yitirdiği,
-
Düzenli ordu birliklerinin bölgeye geç ulaştığı iddia edilmektedir.
Tarihsel Araştırmada Kritik Sorular: Birincil Kaynak Nerede?
Tarih metodolojisi açısından, aktarılan bu yüksek can kaybı rakamlarının ve olay kurgusunun geçerliliği hususunda şu kritik soruların yanıtlanması gerekmektedir:
-
Birincil Kaynak: Bu rakamlar ve olay anlatımı tam olarak hangi birincil belgeye veya tanıklığa dayanmaktadır?
Gazete Nüshası ve Tarihi: Frankfurt Gazetesi’nin hangi tarihli ve hangi sayı numaralı nüshasındaki haber esas alınmıştır?
Bilginin Niteliği: İlgili haberde sunulan rakamlar doğrudan gazete muhabirinin sahadaki gözlemi midir, yoksa üçüncü taraf kaynaklardan aktarılan kulaktan dolma duyumlar mıdır?
Cenani Gürbüz’ün Eseri ve Osmanlı Arşiv Belgeleriyle Karşılaştırma
Konunun bilimsel bir zeminde açıklığa kavuşturulması için Macit Gürbüz’ün eserindeki anlatımın, Develi’nin yerel tarihini ve dönemin şartlarını birinci elden ele alan Cenani Gürbüz’ün “Milli Mücadelede Develi ve Ermeniler” adlı temel eseriyle karşılaştırılması elzem görülmektedir.
Ayrıca bu iddiaların, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesinde bulunan dönemin Osmanlı arşiv belgeleri (dahiliye nezareti yazışmaları, mahalli telgraflar ve güvenlik raporları) ile eşzamanlı olarak değerlendirilmesi en sağlıklı yaklaşım olacaktır.
Sonuç: Amak Tarihsel Gerçekliği Belgeyle Ortaya Koymaktır
Buradaki temel amaç; herhangi bir topluluğu peşinen suçlamak ya da yaşanmış tarihsel bir olayı tamamen inkâr etmek değildir. Asıl gaye, özellikle yüksek can kaybı sayıları ve olayların cereyan ediş niteliği hususunda farklı kaynakların ne söylediğini, tarafsız ve bilimsel ilkeler doğrultusunda ortaya koymaktır.
Tarih araştırmalarında belirleyici olan; iddianın veya rakamların büyüklüğü değil, söz konusu iddianın dayandığı somut kaynak ve belgelerin açıkça gösterilebilmesidir.
Araştırma / Derleyen: Nezir Ötegen – 23.09.2026 / Develi